बलात्कार व्यक्ति, परिवार र समग्र समाजको मानवअधिकार, लैङ्गिक समानता तथा सामाजिक न्यायमाथिको गम्भीर अपराध हो। यो केवल यौन हिंसाको घटना मात्र होइन; यसले पीडितको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक जीवनमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ। नेपालमा कानुनी व्यवस्था, प्रहरी संयन्त्र र जनचेतनामूलक कार्यक्रम विस्तार हुँदै गए पनि बलात्कार तथा यौन हिंसाका घटना अझै गम्भीर सामाजिक समस्याका रूपमा देखिएका छन्।
नेपालको अवस्था : तथ्याङ्कमा बलात्कार
नेपाल प्रहरीको आर्थिक वर्ष २०८१/८२ सम्बन्धी Police Mirror 2025 अनुसार नेपालमा २,२५३ वटा बलात्कारका घटना दर्ता भएका थिए। उक्त आर्थिक वर्षमा बलात्कार नेपालमा दर्ता भएका प्रमुख १० अपराधमध्ये एक थियो।
यसअघि आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा नेपाल प्रहरीले २,५०७ वटा बलात्कारका घटना दर्ता गरेको थियो। सोही अवधिमा ४६० बलात्कार प्रयास र ३६३ बाल यौन दुर्व्यवहारका घटना पनि दर्ता भएका थिए।
२०८०/८१ को प्रहरी तथ्याङ्कले बलात्कारका पीडितमध्ये बालिका तथा किशोरीहरूको जोखिम अत्यन्त उच्च रहेको देखाउँछ। यौन हिंसाका विभिन्न घटनालाई समेटिएको प्रहरी तथ्यपत्रमा कुल ३,४८९ पीडितमध्ये ११–१४ वर्षका ७७७ बालिका सबैभन्दा ठूलो समूहमा थिए भने १५–१६ वर्षका ६७३ र १७–१८ वर्षका ४२९ पीडित थिए। अपराधीमध्ये १९–२५ वर्ष उमेर समूहका पुरुषको संख्या १,२८१ थियो।
बलात्कारको वास्तविक अवस्था प्रहरीमा दर्ता भएका घटनाभन्दा अझ ठूलो हुन सक्ने सम्भावना छ। नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ अनुसार १५–४९ वर्षका महिलामध्ये ८ प्रतिशतले जीवनमा कुनै न कुनै प्रकारको यौन हिंसा अनुभव गरेको र ४ प्रतिशतले पछिल्लो १२ महिनामा यौन हिंसा अनुभव गरेको बताएका छन्। यस्तै, शारीरिक वा यौन हिंसा अनुभव गरेका महिलामध्ये ५८ प्रतिशतले कसैसँग सहायता मागेनन् वा घटना बताएनन्।
यी तथ्याङ्कले प्रहरीमा दर्ता भएका बलात्कारका घटनामात्र हेरेर समस्याको वास्तविक आकार बुझ्न नसकिने देखाउँछन्।
बलात्कारका प्रमुख कारण
नेपालमा बलात्कारको समस्या बहुआयामिक छ। यसको एउटा मात्र कारण खोज्नु उचित हुँदैन। प्रमुख कारणहरू निम्न छन्।
१. लैङ्गिक असमानता र पितृसत्तात्मक सोच: महिलालाई कमजोर र पुरुषलाई शक्तिशाली ठान्ने सामाजिक सोचले यौन हिंसालाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ।
२. यौन तथा लैङ्गिक शिक्षाको कमी: बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई सहमति, व्यक्तिगत सीमा, सुरक्षित सम्बन्ध र यौन हिंसाबारे वैज्ञानिक शिक्षा पर्याप्त रूपमा नदिँदा जोखिम बढ्न सक्छ।
३. दण्डहीनताको भावना: अपराध गरेपछि सजायबाट उम्कन सकिन्छ भन्ने धारणा अपराधीका लागि प्रोत्साहन बन्न सक्छ।
४. सामाजिक मौनता र कलंक: पीडितलाई नै दोष लगाउने, परिवारको इज्जतसँग जोड्ने र घटना लुकाउने प्रवृत्तिले अपराधको रिपोर्टिङ घटाउँछ।
५. बालबालिकाको असुरक्षा: प्रहरी तथ्याङ्कमा बालिका तथा किशोरीहरू ठूलो जोखिममा देखिनुले विद्यालय, परिवार, समुदाय र डिजिटल वातावरणमा बालसुरक्षालाई थप प्राथमिकता दिनुपर्ने देखाउँछ।
६. डिजिटल प्रविधिको दुरुपयोग: सामाजिक सञ्जालमार्फत अपरिचितसँग सम्पर्क, ब्ल्याकमेल, निजी सामग्रीको दुरुपयोग तथा अनलाइन यौन शोषणले नयाँ प्रकारका जोखिम सिर्जना गरेका छन्।
समाधानका उपाय
बलात्कार नियन्त्रणका लागि केवल अपराध भएपछि सजाय दिने नीति पर्याप्त हुँदैन। रोकथाम, संरक्षण, न्याय र पुनर्स्थापनालाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।
१. विद्यालय तहदेखि लैङ्गिक तथा यौन शिक्षा: पाठ्यक्रममा सहमति, व्यक्तिगत सीमा, सुरक्षित सम्बन्ध, साइबर सुरक्षा र यौन हिंसाबाट बच्ने उपायलाई उमेरअनुकूल ढंगले समावेश गर्नुपर्छ।
२. कडा र सुनिश्चित कानुनी कार्यान्वयन: बलात्कारका मुद्दाको अनुसन्धान वैज्ञानिक, निष्पक्ष र पीडितमैत्री हुनुपर्छ। DNA परीक्षण, डिजिटल प्रमाण, फरेन्सिक अनुसन्धान र प्रमाण व्यवस्थापनलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। नेपाल प्रहरीले आपराधिक अनुसन्धानमा DNA प्रोफाइलको भण्डारण तथा विश्लेषणका लागि CODIS प्रणालीसमेत प्राप्त गरेको जनाएको छ।
३. पीडितमैत्री न्याय प्रणाली: पीडितलाई प्रहरी, अस्पताल, कानुनी सहायता, मनोसामाजिक परामर्श र पुनर्स्थापनाको सेवा एउटै समन्वित प्रणालीबाट उपलब्ध गराउन आवश्यक छ।
४. परिवार र समुदायको भूमिका: पीडितलाई दोष लगाउने होइन, विश्वास गर्ने र सहयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। परिवारले बालबालिकासँग खुला संवाद गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
५. पुरुष तथा किशोरलाई लक्षित कार्यक्रम: बलात्कार नियन्त्रण महिलालाई मात्र सुरक्षा सिकाउने विषय होइन। पुरुष तथा किशोरलाई सम्मान, समानता, आत्मनियन्त्रण, सहमति र जिम्मेवार व्यवहारबारे शिक्षित गर्न आवश्यक छ।
६. जोखिमयुक्त स्थानको सुरक्षा: विद्यालय, सार्वजनिक यातायात, कार्यस्थल, छात्रावास तथा मनोरञ्जनस्थलमा CCTV, पर्याप्त प्रकाश, सुरक्षित यातायात र प्रभावकारी उजुरी संयन्त्र विकास गर्नुपर्छ।
७. पीडितको गोपनीयता र सम्मान: पीडितको पहिचान सार्वजनिक गर्ने, सामाजिक सञ्जालमा फोटो वा भिडियो फैलाउने तथा घटनालाई सनसनीपूर्ण बनाउने प्रवृत्तिलाई रोक्नुपर्छ।
८. स्थानीय तहको सक्रियता: स्थानीय सरकार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, प्रहरी, महिला तथा बालबालिका सम्बन्धी निकाय र नागरिक समाजबीच समन्वित response mechanism विकास गर्नुपर्छ।
९. रिपोर्टिङलाई सहज बनाउने: पीडितले बिना डर र सामाजिक दबाब उजुरी गर्न सक्ने सुरक्षित, गोप्य र पहुँचयोग्य संयन्त्र आवश्यक छ। NDHS 2022 ले हिंसा अनुभव गरेका धेरै महिलाले सहायता नखोजेको देखाएकाले reporting barrier हटाउनु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
१०. सामाजिक सोचमा परिवर्तन: दीर्घकालीन समाधानका लागि “पीडितको चरित्र होइन, अपराधीको व्यवहार जिम्मेवार हुन्छ” भन्ने सामाजिक मान्यता स्थापित गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
नेपालमा बलात्कारको समस्या केवल कानुनी वा प्रहरीको विषय होइन; यो लैङ्गिक समानता, शिक्षा, सामाजिक मूल्य–मान्यता, मानवअधिकार, सार्
लेखक:बलवन्त कुर्मी
राष्ट्रिय दैनिक एक लोकप्रिय नेपाली समाचार पोर्टल हो। हामी सत्य तथ्य निश्पक्ष र सन्तुलित समाचार सम्प्रेषण गर्ने तर्फ उद्दत छौँ । हाम्रा टोल,समाज, शहर वा आम जनताका चुलो चौको देखि सदन सम्म अथवा समाजका उदाहरणीय ब्यक्ति, रास्ट्रका पहरेदार हरेक बिषय हाम्रा समाचारका श्रोत हुन् । आवाज बिहिनहरुको आवाजमा साथ अनि सरकारको बेथितिमा हाम्रो निगरानी हुनेछ । हामी राजनितीको रंग भर्दैनौं तर राजनितीको चेतना अवश्य भर्ने छौं ।
