नेपालको राजनीतिक इतिहासमा राजतन्त्र र गणतन्त्र बीचको संक्रमणले देशको शासकीय संरचनामा गहिरो प्रभाव परेको देख्न सकिन्छ। यी दुई शासन प्रणालीहरूको परिप्रेक्ष्यमा विश्लेषण गर्दा, हामीले के देख्न सक्छौं कि इतिहासले नेपालमा राजतन्त्रको महत्वलाई स्वीकार गरे पनि वर्तमानमा गणतन्त्रले जनताको अधिकार र समाजको समृद्धिका लागि अधिक उपयुक्त व्यवस्था प्रदान गरेको छ।
राजतन्त्रको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपालको राजतन्त्रको इतिहास पृथ्वीनारायण शाहको शासनकालसँग जोडिन्छ, जसले नेपाललाई एकीकृत गर्दै राजतन्त्रको आधार राखेका थिए। यस प्रणालीमा राजा वा शासकको शक्ति वंशानुगत थियो, र उनीहरू देशको सर्वोच्च शासक मानिन्थे। नेपालका विभिन्न शाही परिवारहरू र राजकुमारहरूले राजनीतिक निर्णय र शासनको क्रियाकलापलाई नियन्त्रण गर्थे। राजतन्त्रको समयमा राजनीतिक स्थिरता र राष्ट्रिय एकता कायम राख्नको लागि शाही परिवारले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्थ्यो।
तर, यो प्रणालीले जनताको अधिकारमा सीमितता राखेको र निरंकुश शासनको सम्भावना बढाएको देखिन्थ्यो। विशेषगरी, २००७ सालको जनआन्दोलन र २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि राजतन्त्रको अन्त्य भएको थियो। नेपालका जनताले लोकतान्त्रिक अधिकारका लागि संघर्ष गर्दै गणतन्त्रको स्थापना गरेका थिए।
गणतन्त्रको स्थापना
२०६२/६३ को जनआन्दोलनले नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्य गर्यो र गणतन्त्रको स्थापना भयो। गणतन्त्रको प्रक्रिया जनताको सक्रिय सहभागितामा आधारित रहेको छ। चुनावमार्फत जनताले आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई चयन गर्छन् र सरकारको सञ्चालनमा सहभागी हुन्छन्। यस प्रणालीमा सबै नागरिकलाई समान अधिकार र अवसर प्राप्त छ। गणतन्त्रको विशेषता भनेको यो नागरिकको अधिकारको रक्षा र शक्ति पृथकीकरणको प्रक्रिया हो, जसले सरकारलाई पारदर्शी र जबाबदेही बनाउँछ।
राजतन्त्र र गणतन्त्रका प्रमुख विशेषताहरू
राजतन्त्रमा शासकको अधिकार प्रायः वंशानुगत र निरंकुश हुन्छ, जसले शासकीय निर्णयहरू एकल रूपमा लिने प्रक्रिया अपनाउँछ। जनताको आवाज र इच्छाका सम्बन्धमा कुनै स्पष्ट प्रणाली हुँदैन।
गणतन्त्रमा भने, नागरिकले चुनावमार्फत प्रतिनिधित्व गर्न सक्छन् र शक्ति पृथकीकरणको व्यवस्था हुन्छ। यसले सरकारलाई जनताको इच्छाअनुसार चलाउन र सबै नागरिकलाई समान अवसर र अधिकार दिन मद्दत गर्दछ। गणतन्त्रले नागरिकको अधिकार र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नको लागि कानून र संस्थागत संरचना बनाउँछ, जसले शासकीय प्रक्रिया र नीतिहरूलाई पारदर्शी र जवाफदेही बनाउँछ।
राजतन्त्रको सकारात्मक र नकारात्मक पक्ष
राजतन्त्रको सकारात्मक पक्ष भनेको यसले राष्ट्रिय एकता र स्थिरता कायम राख्न मद्दत पुर्याएको थियो। पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण र शाही परिवारको नेतृत्वमा नेपालमा एक राजनीतिक स्थिरता थियो। यस समयमा नेपालका परम्परागत सांस्कृतिक र धार्मिक अभ्यासहरूको संरक्षण गरियो।
तर, राजतन्त्रको नकारात्मक पक्ष भनेको यसले नागरिकका अधिकार र स्वतन्त्रतालाई सीमित राखेको थियो। शासकका निर्णयहरू जनतासँगको सहमति बिना लिइन्थे र यसले निरंकुश शासनको सम्भावना बढाउँथ्यो। राजतन्त्रको अन्त्यपछि, जनताले स्वेच्छिक र लोकतान्त्रिक प्रक्रिया मार्फत सरकारमा भाग लिन पाएका छन्।
गणतन्त्रका सकारात्मक पक्ष
गणतन्त्रको स्थापनापछि नेपालले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण सुधार ल्याएको छ। यसले नागरिकका अधिकार र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्नका लागि स्पष्ट संविधान र प्रणाली प्रदान गरेको छ। प्रत्येक नागरिकलाई समान अधिकार प्राप्त छ, र सरकारले जनताको राय र इच्छालाई प्राथमिकता दिने व्यवस्था बनाएको छ।
गणतन्त्रमा समानता र न्याय सुनिश्चित गरिन्छ, जसले सामाजिक समृद्धि र स्थिरता सिर्जना गर्न मद्दत गर्दछ। जनताले चुनाव मार्फत आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई चयन गरेर सरकारको कार्यप्रणालीलाई पारदर्शी र जवाफदेही बनाउन सक्छन्।
गणतन्त्रका नकारात्मक पक्ष
गणतन्त्रमा पनि केही चुनौतीहरू छन्। राजनीतिक दलहरूको चक्रव्यूह र प्रतिस्पर्धाले कहिलेकाहीं सरकारको स्थिरता कमजोर बनाउन सक्छ। चुनावी अस्थिरता र जनतालाई अपेक्षित सेवा नपाउनु जस्ता समस्याहरू गणतन्त्रमा देखिन सक्छन्।
समग्रमा कुन प्रणाली राम्रो?
आजको नेपालमा गणतन्त्रको व्यवस्था अधिक उपयुक्त र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यसको कारण भनेको जनताको अधिकार र स्वतन्त्रतासँग सम्बद्ध शासन प्रणाली हो। गणतन्त्रले शक्ति पृथकीकरण र समानताको सिद्धान्तलाई प्राथमिकता दिन्छ र यसले नागरिकको सक्रिय सहभागिता र निर्णय प्रक्रियामा समान अधिकार सुनिश्चित गर्छ।
आजको समाजमा जहाँ प्रत्येक नागरिकको अधिकार र सामाजिक न्यायको मूल्य बढेको छ, गणतन्त्रमा भनिन्छ छ, “जनताको शक्ति, जनताको अधिकार”। नेपालको लागि गणतन्त्र न केवल उपयुक्त तर आवश्यक छ, जसले समृद्धि, विकास र सामाजिक स्थिरता सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।
समग्रमा,नेपालको इतिहासले राजतन्त्र र गणतन्त्रको भिन्नताहरू र तिनीहरूको प्रभावलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। जबकि राजतन्त्रको समयकालमा शासकीय एकता र स्थिरता कायम राख्ने प्रयास गरियो, गणतन्त्रले नागरिक अधिकार, समानता र लोकतान्त्रिक प्रक्रिया मार्फत समाजलाई सुधार्ने मार्ग प्रशस्त गरेको छ। यसै कारण, आजको नेपालमा गणतन्त्रको स्थायीत्व र सशक्तिकरण महत्त्वपूर्ण छ। यद्यपि, यस प्रणालीका केही चुनौतीहरू छन्, जसलाई सुधार र जनताको सक्रिय भागीदारी मार्फत समाधान गर्न आवश्यक छ। नेपालको भविष्यलाई उज्जवल र समृद्ध बनाउन, हामी सबैले गणतन्त्रलाई अझ मजबुत र प्रभावकारी बनाउन योगदान पुर्याउनुपर्छ।
– जाहिद खाँ
राष्ट्रिय दैनिक एक लोकप्रिय नेपाली समाचार पोर्टल हो। हामी सत्य तथ्य निश्पक्ष र सन्तुलित समाचार सम्प्रेषण गर्ने तर्फ उद्दत छौँ । हाम्रा टोल,समाज, शहर वा आम जनताका चुलो चौको देखि सदन सम्म अथवा समाजका उदाहरणीय ब्यक्ति, रास्ट्रका पहरेदार हरेक बिषय हाम्रा समाचारका श्रोत हुन् । आवाज बिहिनहरुको आवाजमा साथ अनि सरकारको बेथितिमा हाम्रो निगरानी हुनेछ । हामी राजनितीको रंग भर्दैनौं तर राजनितीको चेतना अवश्य भर्ने छौं ।
