रंजीत शर्मा/ नवलपरासी, २ चैत।
वर्तमान अवस्थामा पश्चिम नवलपरासी सँगै देशभर स्ववियु निर्वाचनको सरगर्मी बढेको देखिन्छ। यस बारे धेरैले क्याम्पसमा पर्ने सकारात्मक,रचनात्मक र नकारात्मक प्रभाव बारे चर्चा गरेको देखिन्छ। नेपालमा स्ववियु निर्वाचनको अभ्यास धेरै दशक अघिदेखि हुँदै आएको छ। विश्वविद्यालय तहका विद्यार्थीहरूलाई संगठित गरी उनीहरूको हकहितको रक्षाका लागि स्ववियुको अवधारणा ल्याइएको हो।
विशेषगरी, २०३६ सालको जनमतसंग्रह, २०४६ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, र २०६२/६३ को जन आन्दोलनका क्रममा विद्यार्थीहरूले नेतृत्वदायी भूमिका खेलेका थिए। यसले स्ववियुलाई विद्यार्थी राजनीति मात्र नभई सामाजिक तथा राष्ट्रिय राजनीति सँग पनि गाँसिएको देखाउँछ। तर, समयक्रमसँगै स्ववियु निर्वाचनका गतिविधिहरूले विद्यार्थीका वास्तविक मुद्दाहरू भन्दा पार्टीगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन थालेको आरोप पनि लाग्न थालेको छ।
नेपालका विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसहरूमा हुने स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (स्ववियु) निर्वाचन एक महत्वपूर्ण लोकतान्त्रिक प्रक्रिया हो। यो निर्वाचन विद्यार्थीहरूको नेतृत्व विकास, शैक्षिक सुधार, प्रशासनमा पारदर्शिता, र विद्यार्थी अधिकारको संरक्षणमा प्रभाव पार्ने प्रमुख माध्यम हो। स्ववियु निर्वाचनले क्याम्पसमा सकारात्मक तथा नकारात्मक दुवै प्रभाव पार्ने गर्छ। स्ववियु निर्वाचनले क्याम्पसको शैक्षिक वातावरण, विद्यार्थीहरूको नेतृत्व विकास, प्रशासनिक प्रक्रिया, र समग्र विश्वविद्यालय प्रणालीमा गहिरो प्रभाव पार्छ।
सकारात्मक प्रभावको कुरा गर्ने हो भने पहिलो शिक्षा सुधारको लागि दबाब दिने गर्दछ। स्ववियुले विद्यार्थीहरूको तर्फबाट क्याम्पस प्रशासनसँग छलफल गरी पठनपाठनको गुणस्तर सुधार गर्न पहल गर्छ।अध्यापन तालिका व्यवस्थित बनाउने, पुस्तकालयको सुविधा वृद्धि गर्ने, प्रयोगशाला विस्तार गर्ने जस्ता कार्यहरूमा स्ववियु प्रतिनिधिहरूले दबाब दिन सक्छन्।
दोश्रो विद्यार्थी अधिकारको रक्षाको लागि महत्पूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ। स्ववियुले विद्यार्थीहरूका समस्या सुनेर प्रशासन समक्ष पुर्याउने काम गर्छ। यदि क्याम्पसमा अनुचित शुल्क वृद्धि, असमानता, वा अन्याय भएमा स्ववियु नेतृत्वले विरोध जनाई सुधार गर्न प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्दछ।
तेश्रो विकास कार्यमा सक्रियता हुन सक्छ।विद्यार्थीहरूको सुविधाका लागि होस्टल, यातायात, छात्रवृत्ति, तथा खेलकुद गतिविधिहरूको व्यवस्थापनका लागि स्ववियुले पहल गर्छ।
चौथो नेतृत्व विकासमा प्रभाव पार्ने गर्छ ।भविष्यका नेताहरू तयार पार्ने स्ववियु निर्वाचनले विद्यार्थीहरूलाई नेतृत्व गर्न सिकाउँछ। निर्णय लिन, समस्या समाधान गर्न, र सामाजिक काममा संलग्न हुन सिक्ने अवसर दिन्छ नेपालका धेरैजसो राष्ट्रिय राजनीतिक नेताहरू विद्यार्थी राजनीतिबाट उदाएका छन्। जस्तै नेपाली कांग्रेसका गगन थापा, विश्व प्रकाश शर्मा, एमालेबाट विष्णु पौडेल, शंकर पोखरेल आदि हुन।
पाँचौं लोकतान्त्रिक अभ्यासको सिकाइ हुने गर्दछ विद्यार्थीहरूलाई निर्वाचन प्रक्रिया, मतदान, नीति निर्माण, र नेतृत्व कला सिक्ने अवसर मिल्छ। लोकतान्त्रिक मूल्यहरू बुझ्न र अभ्यास गर्न मद्दत पुग्छ।
छठौ समाज सेवाको भावना जागरण हुने गर्दछ।विद्यार्थीहरूले आफ्ना सहपाठीहरूको समस्याबारे बुझ्न सिक्छन्। सामाजिक गतिविधिहरूमा संलग्न भई विश्वविद्यालयमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रेरित हुन्छन्।
सातौं प्रशासनिक प्रक्रिया र पारदर्शितामा प्रभाव गर्ने गर्दछ। विद्यार्थीहरूको सहभागिताबाट क्याम्पस प्रशासनमा विद्यार्थीहरूको सहभागिता वृद्धि हुन्छ।
शुल्क निर्धारण, शैक्षिक कार्यक्रम सुधार, र नियमावली निर्माणमा स्ववियुले भूमिका खेल्छ।
आठौं पारदर्शिता र जवाफदेहिता हुने गर्दछ। स्ववियुले प्रशासनलाई पारदर्शी बनाउन दबाब दिन सक्छ।अनियमितता, भ्रष्टाचार, वा अन्यायपूर्ण निर्णयहरूको विरुद्ध स्ववियुले आवाज उठाउन सक्छ।
यस्तै नेपाल विद्यार्थी संघ नवलपरासीका पूर्व उपाध्यक्ष राकेश गुप्ता भन्छन स्ववियु निर्वाचनको फाइदा सँगै घाटा पनि छ। स्ववियु निर्वाचनले शिक्षा जगतमा भएको समस्याका बिषयमा समाधानका लागि पहल गर्ने , बिद्यार्थी हकहितलाई स्थापित गर्न तथा लोकतान्त्रिक अभ्यास संस्कार निर्माण गर्ने हुदा आवश्यक भएको बताए। तर पछिल्लो समयमा बिद्यार्थी संघ संगठनले विद्यार्थी हकहित भन्दा पनि राजनीतिक दल निर्देशनमा दलिय स्वार्थमा मात्र काम गर्ने हुदा बिद्यार्थी आन्दोलन कमजोर भएको छ यस प्रती आम बिद्यार्थीमा बितृषणा फैलिएको छ जुन अत्यन्त दु:खद छ । राजनीति भागबन्डा न्युक्तीले त्रिभुवन विश्वविद्यालय अवस्था कमजोर बनेको छ। आउदो स्ववियु निर्वाचनले बिद्यार्थी आन्दोलन र राजनीति लाई सहि मार्गमा लागोस र नितान्त बिद्यार्थी हकहित र शिक्षा जगतको बिकृतीलाई हटाउन अहम भुमिका खेल्ने बताए ।
त्यस्तै हरेक कुराको सकारात्मक र नकारात्मक भए झैं यसको पनि केही नकारात्मक प्रभाव पनि छन्। जस्तै पहिलो राजनीतिकरण हुने गरेको छ।क्याम्पसमा विद्यार्थी संगठनहरू राजनीतिक दलहरूसँग आबद्ध हुने भएकाले स्ववियु निर्वाचनले शैक्षिक वातावरणलाई अत्यधिक राजनीतिकरण गर्ने गरेको छ। विद्यार्थीहरू वास्तविक शैक्षिक मुद्दा भन्दा राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा केन्द्रित हुने खतरा रहेको हुन्छ।
दोश्रो शिक्षामा अवरोध हुने गरेको छ। चुनावी प्रचार, सभाहरू, तथा मतदान प्रक्रियाले नियमित कक्षा प्रभावित हुन गरेको छ। निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा विद्यार्थी संगठनहरू बीच विवाद बढ्न सक्छ, जसले गर्दा क्याम्पसमा अशान्ति निम्तिन गरेको देखिन्छ।
तेश्रो हिंसा र अराजकता हुने खतरा हुन्छ।
कतिपय अवस्थामा उम्मेदवार तथा समर्थकहरू बीच झडप हुने, मतदान प्रभावित पार्ने, वा हुलदंगा हुने घटनाहरू देखिएको छ। निर्वाचनका क्रममा बाहिरी हस्तक्षेप हुन सक्ने भएकाले निष्पक्षता कायम राख्न चुनौती हुन्छ।
अत: यदि यो निर्वाचन सही तरिकाले सञ्चालन भएन भने क्याम्पसमा गुटबन्दी, अशान्ति, र अनियमितता बढ्न सक्छ। त्यसैले, विद्यार्थीहरू सचेत भई योग्य उम्मेदवार छनोट गर्नुपर्छ। प्रशासनले निष्पक्षता कायम राख्नुपर्छ, र निर्वाचित नेतृत्वले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारी पूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ। यसरी मात्र स्ववियु निर्वाचनको सकारात्मक प्रभाव सुनिश्चित गर्न सकिन्छ र क्याम्पसलाई लोकतान्त्रिक अभ्यासको उत्कृष्ट थलो बनाउन सकिन्छ।
राष्ट्रिय दैनिक एक लोकप्रिय नेपाली समाचार पोर्टल हो। हामी सत्य तथ्य निश्पक्ष र सन्तुलित समाचार सम्प्रेषण गर्ने तर्फ उद्दत छौँ । हाम्रा टोल,समाज, शहर वा आम जनताका चुलो चौको देखि सदन सम्म अथवा समाजका उदाहरणीय ब्यक्ति, रास्ट्रका पहरेदार हरेक बिषय हाम्रा समाचारका श्रोत हुन् । आवाज बिहिनहरुको आवाजमा साथ अनि सरकारको बेथितिमा हाम्रो निगरानी हुनेछ । हामी राजनितीको रंग भर्दैनौं तर राजनितीको चेतना अवश्य भर्ने छौं ।
